در تاریخ معاصر ایران، برخی افراد نه تنها با دستاوردهای اقتصادی، بلکه با تعهدشان به خیرخواهی و خدمت به جامعه، نامی ماندگار از خود به جا گذاشته‌اند. محمدتقی برخوردار، معروف به حاجی برخوردار، یکی از این چهره‌هاست. او که به‌عنوان «پدر صنایع خانگی ایران» شناخته می‌شود، با تأسیس کارخانه‌های پیشرو و فعالیت‌های خیرخواهانه، زندگی میلیون‌ها ایرانی را بهبود بخشید. این مقاله مهر احسان به بررسی زندگی، دستاوردها و میراث محمدتقی برخوردار می‌پردازد. همراه ما باشید.
کودکی و جوانی: ریشه‌های یک کارآفرین خیر
محمدتقی برخوردار در شهریور ۱۳۰۳ در خانواده‌ای مذهبی و تجارت‌پیشه در یزد به دنیا آمد. خانواده او، که نسل‌ها به تجارت مشغول بودند، از تاجران سرشناس یزد محسوب می‌شدند. پدرش، حاج محمدحسین برخوردار، محصولات کشاورزی مانند پسته، چای و زردچوبه صادر می‌کرد و در خرید و فروش املاک نیز فعال بود. برخی معتقدند که این خانواده تا چند نسل پیش زرتشتی بودند، اما با گرویدن جد بزرگ محمدتقی به اسلام، به خانواده‌ای مذهبی و پایبند به مراسم دینی تبدیل شدند.
محمدتقی از کودکی در تجارتخانه پدر مشغول به کار بود و با اصول تجارت آشنا شد. در ۱۱ سالگی، همراه پدر به قم رفت و نزد آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی، بنیان‌گذار حوزه علمیه، دعای خیر گرفت. او در ۱۸ سالگی پس از اخذ دیپلم به تهران مهاجرت کرد، اما علاقه‌ای به تحصیل دانشگاهی یا کار دولتی نداشت. در عوض، با خرید غرفه‌ای در «سرای امید» روبه‌روی مسجد شاه، تجارت مستقل خود را آغاز کرد. برخلاف پدر که به تجارت سنتی محصولات کشاورزی پایبند بود، محمدتقی به کالاهای مدرن مانند پنکه، رادیو، یخچال و ماشین حساب علاقه داشت و به واردات این وسایل روی آورد.
از تجارت به صنعت: تأسیس امپراتوری صنعتی
محمدتقی برخوردار پس از ۱۵ سال فعالیت در تجارت خارجی، در دهه ۱۳۴۰ تصمیم گرفت به تولید داخلی روی آورد. او با جسارتی کم‌نظیر، وارد حوزه‌ای شد که در آن زمان برای ایران نو و پرریسک بود: تولید لوازم خانگی. در سال ۱۳۴۱، با همکاری شرکت آمریکایی «ری او واک»، شرکت قوه پارس را تأسیس کرد که اولین تولیدکننده باتری در ایران بود. این شرکت طی ۱۴ سال به سه کارخانه گسترش یافت و سهام محمدتقی از ۱۵ درصد به ۷۰ درصد افزایش یافت، ضمن اینکه مدیریت آن کاملاً به ایرانی‌ها منتقل شد.
در سال ۱۳۴۲، او شرکت پارس الکتریک را تأسیس کرد که اولین تولیدکننده رادیو و تلویزیون در ایران بود. این شرکت با برندهای معتبر جهانی مانند توشیبا، گروندیک و شاوب لورنس همکاری داشت و در سال ۱۳۵۶ اولین تلویزیون‌های رنگی را در ایران تولید کرد. زمین این شرکت در جاده کرج ۲۰۰ هزار مترمربع وسعت داشت و بیش از ۵۰ هزار مترمربع زیربنا و تأسیسات را شامل می‌شد.
محمدتقی برخوردار در طول ۱۵ سال، ۱۳ شرکت تأسیس کرد که دامنه فعالیت آن‌ها از لوازم خانگی تا صنایع نساجی، کاشی‌سازی و کشاورزی گسترده بود. برخی از این شرکت‌ها عبارت‌اند از:
- فرش پارس: تولیدکننده فرش ماشینی و نخ‌ریسی.
- کاشی پارس و سرامیک البرز: تولیدکننده کاشی و سرامیک با کیفیت قابل رقابت با نمونه‌های خارجی.
- صنایع پوشش: تولیدکننده منسوجات مانند مخمل، حوله و بلوجین.
- کشت و صنعت جیرفت: پروژه‌ای کشاورزی برای توسعه منطقه جیرفت.
- کارتن البرز: تولیدکننده کارتن برای بسته‌بندی.
او همچنین در سال‌های ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸، با همکاری توشیبای ژاپن و بانک توسعه صنعتی و معدنی، شرکت‌های صنعتی پارس توشیبا و لامپ پارس توشیبا را راه‌اندازی کرد که محصولاتی مانند پنکه، آبمیوه‌گیری، پلوپز و لامپ تولید می‌کردند. این تنوع در تولید نشان‌دهنده دیدگاه استراتژیک او برای توسعه افقی و عمودی صنایع بود. در مجموع، بیش از ۲۰,۰۰۰ نفر در کارخانه‌های او مشغول به کار بودند، که تأثیر عمیقی بر اشتغال‌زایی و اقتصاد ایران گذاشت.
خیرخواهی و حمایت از جامعه
محمدتقی برخوردار نه تنها یک صنعتگر موفق، بلکه خیر بزرگی بود که به توانمندسازی جامعه باور داشت. او بخشی از درآمد خود را صرف حمایت از آموزش و پرورش، بهداشت و نیازمندان کرد. یکی از اقدامات خیرخواهانه او، سرمایه‌گذاری در آزمایشگاه‌های تحقیق و توسعه برای تربیت نیروی متخصص بود. او معتقد بود که آموزش جوانان، آینده کشور را تضمین می‌کند.
هنگام بازگشت آیت‌الله خمینی به ایران، محمدتقی برخوردار یک تلویزیون مداربسته از بریتانیا به مدرسه رفاه هدیه کرد تا از رهبر انقلاب محافظت شود. این اقدام نشان‌دهنده تعهد او به ارزش‌های دینی و اجتماعی بود. او همچنین در تأسیس مرکز مطالعات مدیریت ایران با همکاری حبیب لاجوردی مشارکت داشت، که به آموزش مدیران و توسعه دانش مدیریت در ایران کمک کرد.
حاجی برخوردار با استخدام متخصصان خارجی و داخلی، به انتقال دانش فنی به ایرانیان کمک کرد و صدها نفر را در کارخانه‌هایش آموزش داد. این اقدامات، علاوه بر ایجاد اشتغال، به رشد مهارت‌های فنی در کشور منجر شد. او همچنین در اتاق بازرگانی تهران فعال بود و از منافع صنعتگران ایرانی دفاع می‌کرد.
چالش‌ها و مصادره اموال
با وقوع انقلاب ۱۳۵۷، زندگی محمدتقی برخوردار دستخوش تغییرات بزرگی شد. در تابستان ۱۳۵۸، اموال و کارخانه‌های او بر اساس قانون حفاظت و توسعه صنایع مصادره شد و به بنیاد مستضعفان واگذار گردید. او که باور نمی‌کرد دارایی‌هایش ملی شود، در جلسه‌ای با مهدی بازرگان پرسید: «ما چه گناهی کرده‌ایم که کارگر تعلیم دادیم و مهندس استخدام کردیم؟» تلاش‌های او برای بازپس‌گیری اموالش بی‌نتیجه ماند، و پس از ترور احمد لاجوردی، از مدیران گروه صنعتی بهشهر، به دلیل نگرانی‌های امنیتی، ایران را ترک کرد.
با این حال، محمدتقی در سال ۱۳۷۰ به ایران بازگشت و تا پایان عمر در خانه خود در تهران زندگی کرد. او در پاسخ به این سؤال که اگر دوباره فعالیت تجاری را شروع می‌کرد چه می‌کرد، گفت: «یک شرکت کوچک تأسیس می‌کردم و شخصاً اداره‌اش می‌کردم، بدون گسترش.» این پاسخ نشان‌دهنده تجربه تلخ او از مصادره اموال بود، اما روحیه خیرخواهانه‌اش هرگز خاموش نشد.
درگذشت و میراث ماندگار
محمدتقی برخوردار در ۴ مرداد ۱۳۹۰ در تهران درگذشت. عباس میلانی، نویسنده کتاب «نام‌آوران ایران»، او را یکی از بزرگ‌ترین کارآفرینان نسل خود و از ۱۰۰ ایرانی اثرگذار معاصر می‌داند. کارخانه‌های او، مانند پارس الکتریک و قوه پارس، اگرچه پس از مصادره با چالش‌هایی مواجه شدند، اما نامشان همچنان در خاطره ایرانیان زنده است.
امروزه، فرزندان و خانواده برخوردار چندین شرکت معتبر در زمینه لوازم خانگی اداره می‌کنند و راه او را ادامه می‌دهند. میراث محمدتقی نه‌تنها در کارخانه‌ها، بلکه در رفاه و آسایشی است که به خانه‌های ایرانیان آورد. او با نوآوری، اشتغال‌زایی و خیرخواهی، نشان داد که موفقیت واقعی در خدمت به جامعه است.
سخن پایانی
داستان محمدتقی برخوردار یادآوری می‌کند که یک نفر می‌تواند با اراده و سخاوت، زندگی هزاران نفر را بهبود بخشد. او با آموزش جوانان، ایجاد اشتغال و حمایت از نیازمندان، الگویی برای خیرخواهی شد. امروز، نهادهای خیریه و پروژه‌های آموزشی به حمایت ما نیاز دارند. یک کمک کوچک، مانند اهدای کتاب، حمایت از درمان یک بیمار یا آموزش یک مهارت، می‌تواند ادامه‌دهنده راه انسان‌هایی مانند محمدتقی برخوردار باشد. بیایید با الهام از او، گامی برای ساختن آینده‌ای بهتر برداریم.
وقتی از بچگی با یه وسواس دیوانه‌وار توی تبلیغات روی در و دیوار دنبال غلط املایی می‌گردی، می‌شه حدس زد وقتی بزرگ شدی، احتمالاً یه کار مرتبط با کلمات گیرت میاد…
